Ryszard Strauss: Opera, poemat symfoniczny, Richard Strauss op. es-dur.

5

Richard Georg Strauss, urodzony 11 czerwca 1864 roku w Monachium, a zmarły 8 września 1949 roku w Garmisch-Partenkirchen, pozostaje jedną z najbardziej wpływowych postaci w historii muzyki przełomu romantyzmu i modernizmu. Jego życie, trwające 85 lat, obfitowało w monumentalne dzieła operowe i poematy symfoniczne, które do dziś stanowią kanon muzyki klasycznej. Jako syn Franza Straussa, waltornisty Opery Dworskiej w Monachium, od najmłodszych lat otoczony był muzyką, co zaowocowało nadzwyczaj długą i płodną karierą kompozytorską, trwającą niemal osiem dekad. Strauss cieszył się również międzynarodowym uznaniem jako dyrygent, podróżując po świecie i prezentując swoje wizje artystyczne. Jego małżeństwo z sopranistką Pauline de Ahna, zawarte 10 września 1894 roku, okazało się szczęśliwe i inspirujące, a ich jedyny syn, Franz, poślubił Alice Grab. Pochodzenie Alice, żydowskie, stało się w czasach nazistowskich źródłem licznych trosk i determinowało wiele działań Richarda Straussa mających na celu ochronę rodziny.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na wrzesień 1949 roku miał 85 lat.
• Żona/Mąż: Pauline de Ahna
• Dzieci: Franz Strauss
• Zawód: Kompozytor, dyrygent
• Główne osiągnięcie: Twórca przełomowych poematów symfonicznych i oper, m.in. „Salome” i „Kawaler srebrnej róży”.

Kim był Richard Strauss? Podstawowe informacje

Richard Georg Strauss, urodzony 11 czerwca 1864 roku w Monachium, jest postacią o ogromnym znaczeniu w historii muzyki zachodniej. Uznawany za następcę takich gigantów jak Richard Wagner i Franz Liszt, Strauss wyznaczył nowe ścieżki w muzyce okresu późnego romantyzmu i wczesnego modernizmu. Jego twórczość, rozciągająca się przez blisko osiem dekad, od wczesnych lat dzieciństwa aż do schyłku życia, stanowi świadectwo niezwykłej płodności i innowacyjności. Już jako sześcioletnie dziecko w 1870 roku zaczął komponować pierwsze utwory, a jego ostatnie dzieła powstawały tuż przed śmiercią w 1949 roku. Strauss posiadał także międzynarodowy status niemal-celebryty, będąc cenionym dyrygentem w Europie Zachodniej i obu Amerykach.

Dane biograficzne

Richard Strauss przyszedł na świat 11 czerwca 1864 roku w Monachium, w Bawarii. Zmarł 8 września 1949 roku w Garmisch-Partenkirchen, przeżywszy 85 lat. Jego długie życie było ściśle związane z rozwojem muzyki, a jego twórczość stanowiła pomost między epoką romantyzmu a rodzącym się modernizmem. Okres jego twórczości, obejmujący niemal osiemdziesiąt lat, jest dowodem na jego niezwykłą wytrwałość i pasję do tworzenia muzyki.

Okres twórczości

Kariera kompozytorska Richarda Straussa była wyjątkowo długa i płodna. Swoje pierwsze utwory zaczął pisać już w 1870 roku, mając zaledwie sześć lat. Ostatnie dzieła tworzył tuż przed śmiercią, niemal osiemdziesiąt lat później. Ten rozległy okres twórczy pozwolił mu na rozwój i eksplorację różnorodnych stylów i form muzycznych, od poematów symfonicznych po monumentalne opery.

Rodzina i życie prywatne Richarda Straussa

Pochodzenie i rodzina

Richard Strauss pochodził z rodziny o silnych tradycjach muzycznych i znaczącym statusie społecznym. Jego ojciec, Franz Strauss, był głównym waltornistą w Operze Dworskiej w Monachium, co miało niebagatelny wpływ na muzyczne wychowanie młodego Richarda. Matka kompozytora, Josephine Strauss (z domu Pschorr), wniosła do rodziny znaczący majątek. Była córką Georga Pschorra, bogatego monachijskiego piwowara, właściciela znanego browaru Hacker-Pschorr. To zamożne pochodzenie od strony matki zapewniło Straussowi stabilność finansową, która pozwoliła mu skupić się na karierze artystycznej.

Małżeństwo i dzieci

10 września 1894 roku Richard Strauss poślubił sopranistkę Pauline de Ahna, która była jego uczennicą. Mimo że Pauline słynęła z porywczego i ekscentrycznego charakteru, ich małżeństwo okazało się szczęśliwe i trwałe. Pauline de Ahna stała się nie tylko żoną, ale także wielką muzą dla kompozytora. Para doczekała się jednego syna, Franza Straussa, który poślubił Alice Grab. Pochodzenie Alice, żydowskie, stało się w czasach nazistowskich źródłem licznych trosk i determinowało wiele działań Richarda Straussa mających na celu ochronę rodziny.

Dom w Garmisch-Partenkirchen

W 1906 roku, dzięki zaliczkom otrzymanym za sukces swojej opery „Salome”, Richard Strauss zakupił ziemię w malowniczej miejscowości Garmisch-Partenkirchen. Na tej działce wybudował willę, znaną jako Strauss-Villa, która stała się jego domem i miejscem pracy aż do śmierci. Ta posiadłość była nie tylko schronieniem, ale także świadectwem jego artystycznego i finansowego sukcesu.

Kariera dyrygencka i kompozytorska

Początki kariery

Kariera dyrygencka Richarda Straussa rozpoczęła się w 1883 roku, kiedy to objął stanowisko asystenta Hansa von Bülowa w Orkiestrze Dworskiej w Meiningen. Już od najmłodszych lat wykazywał talent nie tylko kompozytorski, ale także interpretacyjny. Jego wczesne doświadczenia pod okiem tak znamienitego dyrygenta, jak Hans von Bülow, stanowiły solidny fundament dla jego przyszłych sukcesów na tym polu.

Główne stanowiska dyrygenckie

Strauss pełnił znaczące funkcje dyrygenckie w najważniejszych instytucjach muzycznych swoich czasów. Był głównym dyrygentem w Weimarze, a następnie objął stanowiska w Bawarskiej Operze Państwowej, Operze Państwowej w Berlinie oraz Operze Państwowej w Wiedniu. Te prestiżowe role pozwoliły mu na kształtowanie repertuaru i wprowadzanie swoich własnych dzieł na sceny największych teatrów muzycznych Europy.

Debiuty i festiwale

W 1894 roku Richard Strauss zadebiutował na prestiżowym Festiwalu w Bayreuth, dyrygując „Tannhäuserem” Richarda Wagnera. W tym samym przedstawieniu partię Elisabeth śpiewała jego przyszła żona, Pauline de Ahna. Jego zaangażowanie w życie festiwalowe nie ograniczało się do Bayreuth – w 1920 roku był współzałożycielem słynnego Festiwalu w Salzburgu, co jeszcze bardziej ugruntowało jego pozycję jako jednego z najważniejszych animatorów życia muzycznego w Europie.

Działalność artystyczna

Jako dyrygent, Richard Strauss cieszył się statusem międzynarodowej niemal-celebryty. Był jednym z najbardziej rozchwytywanych dyrygentów w Europie Zachodniej i obu Amerykach, co świadczy o jego wszechstronnym talencie i ogromnej popularności. Jego działalność dyrygencka nie stanowiła jednak oderwania od kompozycji – często sam wykonywał swoje dzieła, prezentując własną wizję interpretacyjną.

Muzyka i twórczość Richarda Straussa

Wczesne sukcesy kompozytorskie

Pierwszym poematem symfonicznym, który przyniósł Richardowi Straussowi międzynarodową sławę, był „Don Juan” skomponowany w 1889 roku. To dzieło, pełne energii i wirtuozerii, od razu zwróciło uwagę świata muzycznego na młodego kompozytora. Następnie Strauss ugruntował swoją pozycję dzięki kolejnym wybitnym poematom symfonicznym, takim jak „Tyl Eulenspiegel” (Figle Dyla Sowizdrzała) oraz „Tako rzecze Zaratustra”, które stały się kamieniami milowymi w rozwoju muzyki programowej.

Przełomowe opery

Przełomem w karierze operowej Richarda Straussa okazała się opera „Salome”, oparta na sztuce Oscara Wilde’a. Premiera dzieła w 1905 roku wywołała ogromne poruszenie i zyskała światowy rozgłos, mimo że początkowo budziła kontrowersje obyczajowe ze względu na swoją śmiałą tematykę i muzyczną Sprache. Opera ta, charakteryzująca się złożonością harmoniczną i dramatycznym napięciem, stała się jednym z najbardziej znanych dzieł Straussa.

Współpraca z librecistami

Jednym z najważniejszych czynników sukcesu operowego Richarda Straussa była jego legendarna współpraca z librecistą Hugo von Hofmannsthalem. Ich artystyczny duet zaowocował szeregiem wybitnych dzieł, które do dziś znajdują się w repertuarze światowych scen operowych. Do najznamienitszych oper powstałych we współpracy Hofmannsthala należą „Elektrę”, „Kawaler srebrnej róży” oraz „Arabella”. Ich wspólna praca charakteryzowała się głębokim zrozumieniem dramaturgii i możliwości muzycznych.

Późna twórczość

W swojej późnej twórczości, określanej mianem „Indian Summer”, Richard Strauss stworzył dzieła o niezwykłej głębi i dojrzałości. Wśród nich wyróżniają się „Metamorphosen”, napisane dla dętej orkiestry, oraz cykl pieśni „Cztery ostatnie pieśni”, skomponowany w 1948 roku, tuż przed śmiercią. Te późne kompozycje ukazują mistrzostwo Straussa w tworzeniu subtelnych i poruszających dzieł, często o refleksyjnym charakterze.

Innowacje w instrumentacji

Richard Strauss był także innowatorem w dziedzinie instrumentacji. Jego ojciec, waltornista, zaszczepił w nim miłość do tego instrumentu, co znalazło odzwierciedlenie w jego twórczości. Strauss skomponował dwa słynne koncerty na waltornię, które do dziś stanowią ważny element repertuaru waltornistycznego. Jego mistrzostwo w operowaniu barwami orkiestrowymi i tworzeniu bogatych faktur dźwiękowych było jednym z jego znaków rozpoznawczych.

Richard Strauss w okresie nazistowskim: kontrowersje i ochrona rodziny

Stanowiska w nazistowskich instytucjach

W 1933 roku, po dojściu nazistów do władzy, Richard Strauss został mianowany przewodniczącym Reichsmusikkammer (Izby Muzyki Rzeszy). Jednocześnie objął funkcję głównego dyrygenta w Bayreuth, zastępując Arturo Toscaniniego, który zrezygnował z pracy w Niemczech. Te stanowiska stawiały go w centrum życia muzycznego III Rzeszy, co budziło i nadal budzi wiele kontrowersji.

Uzasadnienie współpracy z reżimem

Współpraca Richarda Straussa z nazistowskim reżimem była złożona i motywowana przede wszystkim chęcią ochrony jego rodziny. Kompozytor deklarował apolityczność swoich działań, a jego głównym celem było zapewnienie bezpieczeństwa jego żydowskiej synowej, Alice, oraz jej dzieciom. Strauss wykorzystywał swoje wpływy i pozycję, aby chronić bliskich przed prześladowaniami.

Konsekwencje działań

Jego zaangażowanie w struktury nazistowskie nie pozostało bez konsekwencji. Strauss został zwolniony z funkcji w Reichsmusikkammer po tym, jak gestapo przechwyciło jego list do żydowskiego librecisty Stefana Zweiga. W liście tym Strauss wyraził swoje przekonanie, że w sztuce liczą się jedynie ludzie z talentem lub bez, co zostało zinterpretowane przez nazistowskie władze jako przejaw braku lojalności.

Próby ratowania rodziny synowej

Mimo trudnej sytuacji, Richard Strauss podejmował rozpaczliwe próby ratowania członków rodziny swojej synowej. Odbywał osobiste wizyty w obozie koncentracyjnym Theresienstadt, jednakże nie został do niego wpuszczony. Pomimo jego starań, nie udało mu się uratować kilkudziesięciu członków rodziny Alice.

Proces denazyfikacji

Po zakończeniu II wojny światowej, w 1948 roku, Richard Strauss został oficjalnie oczyszczony z zarzutów o kolaborację. Trybunał denazyfikacyjny uznał, że jego działania były podyktowane koniecznością ochrony rodziny, a nie ideologicznym poparciem dla reżimu nazistowskiego. Decyzja ta pozwoliła na częściowe zrehabilitowanie postaci kompozytora w powojennej rzeczywistości.

Ciekawostki z życia Richarda Straussa

Cudowne dziecko

Richard Strauss był od najmłodszych lat postrzegany jako cudowne dziecko. Naukę gry na fortepianie rozpoczął w wieku zaledwie czterech lat, a już w wieku sześciu lat zaczął komponować swoje pierwsze utwory. Jego talent muzyczny był widoczny od samego początku, co zapowiadało wielką karierę.

Wpływ Wagnera

Choć ojciec Straussa zabraniał mu studiowania partytur Richarda Wagnera, młody kompozytor potajemnie zdobył partyturę „Tristana i Izoldy” w wieku szesnastu lat. Poznanie tego dzieła miało na niego ogromny wpływ i na zawsze zmieniło jego styl muzyczny, inspirując go do poszukiwania nowych środków wyrazu i harmonicznych rozwiązań.

Inspiracje podróżnicze

Podczas podróży po Włoszech w 1886 roku, Richard Strauss skrupulatnie spisywał opisy odwiedzanych miejsc wraz ze swoimi „wrażeniami dźwiękowymi”. Te osobiste notatki i obserwacje stały się później podstawą do skomponowania jego poematu symfonicznego „Aus Italien”, który jest swoistym muzycznym albumem z podróży.

Ukryte przesłanie w operze „Friedenstag”

Opera „Friedenstag” (Dzień Pokoju), której premiera odbyła się tuż przed wybuchem II wojny światowej, zawierała ukrytą krytykę partii nazistowskiej. Dzieło to, nawołujące do porzucenia przemocy i budowania pokoju, było wyrazem sprzeciwu kompozytora wobec narastającej wojennej retoryki i przemocy.

Najważniejsze dzieła i osiągnięcia

Wybrane poematy symfoniczne

• „Don Juan” (1889)
• „Tyl Eulenspiegel” (Figle Dyla Sowizdrzała)
• „Tako rzecze Zaratustra”

Przełomowe opery

• „Salome” (1905)
• „Elektrę”
• „Kawaler srebrnej róży”
• „Arabella”

Późne arcydzieła

• „Metamorphosen”
• „Cztery ostatnie pieśni” (1948)

Chronologia kariery Richarda Straussa

Warto wiedzieć: Richard Strauss był synem Franza Straussa, cenionego waltornisty, co miało kluczowy wpływ na jego muzyczne wychowanie i zainteresowanie instrumentami dętymi, zwłaszcza waltornią. Kompozytor stworzył dwa kluczowe koncerty na waltornię, które do dziś stanowią ważny element repertuaru tego instrumentu.

Warto wiedzieć: Mimo że jego ojciec zabraniał mu studiowania dzieł Wagnera, młody Richard potajemnie zapoznał się z partyturą „Tristana i Izoldy” w wieku 16 lat, co znacząco wpłynęło na jego późniejszy styl muzyczny, wprowadzając elementy rozbudowanej chromatyki i dysonansów. To właśnie wpływ Wagnera jest często wskazywany jako jeden z kluczowych dla rozwoju jego harmonicznej i melodycznej wyobraźni.

Richard Strauss, jako jeden z najważniejszych kompozytorów przełomu romantyzmu i modernizmu, pozostawił trwały ślad w historii muzyki dzięki swojej innowacyjności i mistrzostwu kompozytorskiemu. Jego życie, naznaczone zarówno artystycznymi triumfami, jak i trudnymi wyborami w czasach nazistowskich, stanowi fascynującą opowieść o geniuszu i ludzkiej kondycji. Jego działalność jako dyrygenta i kompozytora wywarła znaczący wpływ na rozwój muzyki XX wieku.

Podsumowując, życie Richarda Straussa to niezwykła podróż przez muzykę, pełna zarówno triumfów artystycznych, jak i złożonych wyborów moralnych, dowodząca potęgi sztuki w obliczu trudnych czasów. Jego dziedzictwo muzyczne jest niepodważalnym dowodem na jego geniusz i trwałe miejsce w panteonie światowej muzyki.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Richard_Strauss