Tomasz z Akwinu: Filozofia i nauki św. Tomasza (28 stycznia)

5

Tomasz z Akwinu, urodzony na przełomie 1224 i 1225 roku, jest jedną z najwybitniejszych postaci w historii filozofii i teologii. Na obecną datę (2024 rok) liczyłby 799 lub 800 lat. Ten dominikanin, arystokrata z pochodzenia, stał się kluczowym myślicielem, który zintegrował filozofię Arystotelesa z doktryną chrześcijańską, tworząc dzieła o fundamentalnym znaczeniu dla myśli zachodniej. Jego najbardziej znane dzieło, „Summa Theologiae”, do dziś stanowi kamień węgielny teologii katolickiej i inspiruje badaczy na całym świecie.

Pomimo sprzeciwu rodziny, która widziała dla niego inną ścieżkę kariery, Tomasz poświęcił życie nauce i zgłębianiu tajemnic wiary. Jego życie, choć naznaczone chorobą i przedwczesną śmiercią, obfitowało w intelektualne osiągnięcia, które ukształtowały fundamenty chrześcijańskiej filozofii. Jego niezłomna postawa i metodyczne podejście do analizy prawd wiary uczyniły go Doktor Anielskim Kościoła Katolickiego.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na przełomie 1224 i 1225 roku (w 2024 roku liczyłby 799 lub 800 lat).
• Żona/Mąż: Brak danych (życie zakonne).
• Dzieci: Brak danych (życie zakonne).
• Zawód: Filozof scholastyczny, teolog, święty Kościoła katolickiego, zakonnik (dominikanin).
• Główne osiągnięcie: Synteza filozofii Arystotelesa z teologią chrześcijańską, autor „Summy Theologiae”.

Kim był Tomasz z Akwinu?

Tomasz z Akwinu, znany również jako Akwinata, urodził się na przełomie 1224 i 1225 roku w zamku Roccasecca, w pobliżu Akwinu we Włoszech. Wybitny włoski filozof scholastyczny, teolog i doktor Kościoła katolickiego, jest postacią o nieocenionym wpływie na rozwój myśli zachodniej. Jako członek Zakonu Kaznodziejskiego (dominikanów), Tomasz poświęcił swoje życie zgłębianiu teologicznych i filozoficznych zagadnień, tworząc dzieła, które do dziś stanowią fundament dla teologii i filozofii chrześcijańskiej. Jego niezłomna determinacja w dążeniu do wiedzy, mimo arystokratycznego pochodzenia i sprzeciwu rodziny, jest inspirującym przykładem oddania nauce i wierze.

Życie Tomasza zakończyło się 7 marca 1274 roku w Fossanuova, w wieku zaledwie 49 lub 50 lat. Mimo podeszłego wieku i złego stanu zdrowia, podjął podróż na sobór w Lyonie, co świadczy o jego niezachwianym zaangażowaniu w sprawy Kościoła. Jego dziedzictwo intelektualne, synteza rozumu i wiary, pozostaje żywe i stanowi punkt odniesienia dla współczesnych debat.

Rodzina i początki życia Tomasza z Akwinu

Tomasz z Akwinu wywodził się z potężnego rodu arystokratycznego hrabiów Akwinu. Jego ojcem był Landulf, a matką Teodora Caracciolo. Takie pochodzenie stawiało przed młodym Tomaszem perspektywę kariery politycznej lub kościelnej na wysokich szczeblach, z planami objęcia stanowiska opata w renomowanym klasztorze benedyktyńskim na Monte Cassino. Rodzina wiązała z nim duże nadzieje, pragnąc utrzymać i wzmocnić wpływy rodu.

Jednakże, w 1244 roku, młody Tomasz podjął decyzję, która całkowicie zmieniła jego życie – postanowił wstąpić do zakonu dominikanów. Ta decyzja spotkała się z zaciekłym oporem jego rodziny, która próbowała odwieść go od tego kroku, uwięziwszy go na rok w rodzinnym zamku. Mimo presji i izolacji, Tomasz pozostał niezłomny w swoim postanowieniu, odmawiając zdjęcia dominikańskiego habitu. Ostatecznie, wobec jego niezachwianej postawy, rodzina musiała uznać jego wybór, pozwalając mu opuścić dom i rozpocząć życie zakonne.

Edukacja i rozwój intelektualny

Edukację formalną Tomasz rozpoczął w klasztorze benedyktyńskim na Monte Cassino, miejscu o bogatej tradycji intelektualnej. Następnie, w 1239 roku, kontynuował naukę w Neapolu, gdzie zdobywał wiedzę w zakresie siedmiu sztuk wyzwolonych – fundamentalnego programu nauczania średniowiecznego. To właśnie w Paryżu, w jednym z najstarszych i najbardziej prestiżowych uniwersytetów Europy, Tomasz poznał swojego mentora, Alberta Wielkiego, wybitnego uczonego epoki. Pod jego kierunkiem, w 1248 roku, Tomasz przeniósł się do Kolonii, gdzie pogłębiał swoją wiedzę teologiczną, uzyskując stopień bakałarza biblijnego.

W 1252 roku Tomasz z Akwinu powrócił do Paryża, by rozpocząć wykładanie „Sentencji” Piotra Lombarda, kluczowego tekstu teologicznego epoki. Cztery lata później, w 1256 roku, uzyskał tytuł magistra teologii i objął prestiżowe stanowisko profesora na Uniwersytecie Paryskim. Jego działalność akademicka nie obyła się bez kontrowersji. Podczas pobytu w Paryżu, Tomasz wszedł w ostry spór z Wilhelmem z Saint-Amour, który dążył do zakazu nauczania zakonników na uniwersytetach. Spór ten zakończył się interwencją papieża, który potępił tezy Wilhelma i przyznał rację dominikanom, wspierając tym samym Tomasza. W 1261 roku Akwinata przeniósł się do Orvieto, gdzie przez cztery lata prowadził szkołę dominikańską, a następnie, w 1265 roku, udał się do Rzymu, by kontynuować pracę nad swoimi fundamentalnymi dziełami.

Kluczowe etapy kariery naukowej Tomasza z Akwinu:

• Początki edukacji: Klasztor benedyktyński na Monte Cassino, studia w Neapolu (od 1239 roku) w zakresie siedmiu sztuk wyzwolonych.
• Studia teologiczne: Kolonia (od 1248 roku) pod kierunkiem Alberta Wielkiego, uzyskanie stopnia bakałarza biblijnego.
• Profesor uniwersytecki: Uniwersytet Paryski (od 1252 roku), wykładanie „Sentencji” Piotra Lombarda, tytuł magistra teologii i profesora (1256 rok).
• Działalność w Italii: Szkoła dominikańska w Orvieto (1261–1265), nauczanie i praca w Rzymie (od 1265 roku).

Monumentalne dzieła i ich znaczenie

Najbardziej znanym i wpływowym dziełem Tomasza z Akwinu jest **„Summa Theologiae”**, nad którą pracował przez wiele lat w Rzymie, Paryżu i Neapolu. To monumentalne dzieło, które miało na celu systematyczne przedstawienie całej doktryny chrześcijańskiej, pozostało nieukończone z powodu jego nagłej śmierci, a trzecia część została uzupełniona przez jego sekretarza, Reginalda z Piperno. Drugim kluczowym dziełem jest **„Summa contra gentiles”**, napisana w latach 1261–1266. Miała ona służyć jako intelektualne narzędzie do obrony i uzasadniania wiary chrześcijańskiej w dialogu z przedstawicielami innych religii i filozofii, stając się kluczowym tekstem w kontekście relacji między wiarą a rozumem.

Już we wczesnym okresie swojej kariery, podczas pobytu w Kolonii i na początku pracy w Paryżu, Tomasz stworzył ważne traktaty filozoficzne, takie jak „O zasadach natury” (*De principiis naturae*) oraz „O bycie i istocie” (*De ente et essentia*). Te prace położyły fundamenty pod jego własny system metafizyczny. Jest również autorem licznych komentarzy biblijnych, analizujących teksty Starego i Nowego Testamentu, a także pogłębionych interpretacji dzieł Arystotelesa. Na szczególną uwagę zasługuje „Złota katena do czterech Ewangelii” (*Catena aurea*), cenny zbiór komentarzy Ojców Kościoła do tekstów ewangelicznych, ukazujący bogactwo tradycji interpretacyjnej.

Najważniejsze dzieła Tomasza z Akwinu:

• „Summa Theologiae” – magnum opus, kompleksowa synteza teologii i filozofii.
• „Summa contra gentiles” – dzieło apologetyczne, mające na celu racjonalne uzasadnienie wiary chrześcijańskiej.
• „O zasadach natury” (*De principiis naturae*) – wczesny traktat metafizyczny, wprowadzający kluczowe pojęcia.
• „O bycie i istocie” (*De ente et essentia*) – fundamentalna praca dla rozwoju jego metafizyki bytu.
• Komentarze biblijne – dogłębne analizy ksiąg Pisma Świętego.
• Komentarze do dzieł Arystotelesa – kluczowe dla zrozumienia recepcji filozofii greckiej.
• „Złota katena” (*Catena aurea*) – kompilacja egzegezy Ojców Kościoła do Ewangelii.

Filozoficzne i teologiczne fundamenty myśli Akwinaty

System filozoficzny Tomasza z Akwinu stanowi arcydzieło syntezy, genialnie integrujące filozofię Arystotelesa z doktryną chrześcijańską. Wprowadził do teologii kluczowe pojęcia arystotelesowskie, takie jak akt i możność, forma i materia, teoria przyczynowości, nadając im nowe, chrześcijańskie znaczenie. Tomasz głosił, że wiara i wiedza to dwie odrębne, lecz komplementarne drogi poznania. Choć pewne prawdy, jak dogmat o Trójcy Świętej, dostępne są jedynie poprzez objawienie, rozum ma zdolność dowodzenia istnienia Boga i nie istnieje między nimi sprzeczność, ponieważ oba pochodzą od tego samego źródła. Był przekonany, że rozum nie jest przeciwnikiem wiary, lecz jej potężnym sojusznikiem, pomagającym lepiej zrozumieć prawdy objawione.

W swojej epistemologii, Tomasz argumentował, że człowiek rodzi się jako „tabula rasa” (czysta tablica), a cała wiedza czerpie z doświadczenia zmysłowego. Poznanie umysłowe jest zawsze ogólne, a wiedza o Bogu czy duszy jest pośrednia, osiągana poprzez refleksję nad światem stworzonym. W metafizyce rozwinął kluczowe rozróżnienie między „istnieniem” a „istotą” (esencją), wprowadzając subtelną, ale rewolucyjną koncepcję bytu osobowego, podkreślając jego niepowtarzalność i godność. Tomasz dowodził, że teologia może być uznana za naukę w sensie arystotelesowskim, mimo że jej podstawy opierają się na objawieniu, a nie na oczywistości zmysłowej, ukazując jej wewnętrzną spójność.

Kluczowe koncepcje filozoficzne i teologiczne Tomasza z Akwinu:

• Chrześcijański arystotelizm: Harmonia między filozofią Arystotelesa a nauką chrześcijańską.
• Relacja wiary i rozumu: Harmonia i wzajemne uzupełnianie się tych dwóch dróg poznania.
• Teoria poznania: Poznanie oparte na doświadczeniu zmysłowym i refleksji umysłowej.
• Metafizyka bytu: Rozróżnienie istnienia i istoty, koncepcja bytu osobowego.
• Teologia jako nauka: Uzasadnienie teologii jako dyscypliny naukowej.

Uznanie, kanonizacja i trwałe dziedzictwo

Tomasz z Akwinu został oficjalnie ogłoszony świętym Kościoła katolickiego 18 lipca 1323 roku przez papieża Jana XXII, blisko 50 lat po swojej śmierci. Ten proces kanonizacyjny podkreślał olbrzymie znaczenie jego postaci i nauczania dla Kościoła. Ze względu na jego fundamentalny wkład w rozwój doktryny katolickiej, został uhonorowany tytułem doktora Kościoła. Jego nauczanie, które określane jest jako przekazywanie owoców kontemplacji (*contemplata aliis tradere*), świadczy o głębokiej duchowości i intelektualnym oddaniu. Tomasz z Akwinu jest patronem dominikanów, teologów, studentów oraz wszystkich katolickich szkół i uniwersytetów. Jego postać stanowi wzorzec chrześcijańskiego intelektualisty, harmonijnie łączącego głęboką wiarę z rygorem naukowym. Papież Leon XIII w encyklice „Aeterni Patris” z 1879 roku zalecił jego filozofię jako podstawę dla studiów teologicznych i filozoficznych w Kościele katolickim, potwierdzając jego trwałe dziedzictwo.

Uznanie i dziedzictwo Tomasza z Akwinu:

• Kanonizacja: Ogłoszony świętym przez papieża Jana XXII (18 lipca 1323 roku).
• Tytuł Doktora Kościoła: Uznanie za jednego z najwybitniejszych nauczycieli wiary.
• Patronat: Dominikanów, teologów, studentów, szkół i uniwersytetów.
• Wpływ na myśl zachodnią: Fundament filozofii scholastycznej i teologii katolickiej.

Stan zdrowia i ostatnie dni

Pod koniec życia stan zdrowia Tomasza z Akwinu znacząco się pogorszył. 6 grudnia 1273 roku doznał gwałtownego załamania stanu zdrowia, po którym zaprzestał pisania i dyktowania swoich dzieł. Mimo tego poważnego osłabienia, podjął próbę podróży do Lyonu na sobór. Jednak podczas tej podróży, zatrzymując się w klasztorze cystersów w Fossanuova, zmarł 7 marca 1274 roku.

Ciekawostki i atrybuty

Przez wiele lat nieodłącznym towarzyszem i sekretarzem Tomasza z Akwinu był Reginald z Piperno. Reginald nie tylko spisywał jego myśli, ale co niezwykle ważne, po śmierci mistrza dokończył jego najważniejsze dzieło, „Summę teologiczną”, zapewniając ciągłość i kompletność tego monumentalnego przedsięwzięcia. W sztuce i ikonografii Tomasz z Akwinu jest często przedstawiany w białym habicie dominikańskim. Zazwyczaj towarzyszy mu księga, pióro lub symbol słońca na piersi, co symbolizuje jego oświecenie intelektualne, boską inspirację i czystość doktryny. Podczas pobytu w Rzymie Tomasz współpracował z Wilhelmem z Moerbeke, wybitnym tłumaczem. Ta współpraca pozwoliła mu na lepszy dostęp do oryginalnych tekstów greckich filozofów, co miało kluczowe znaczenie dla jego syntezy myśli filozoficznej i teologicznej.

Warto wiedzieć: Tomasz z Akwinu podczas swojej kariery naukowej musiał stawić czoła wyzwaniom związanym z konfliktem na Uniwersytecie Paryskim, gdzie bronił prawa zakonników do nauczania na katedrach uniwersyteckich, co ostatecznie zostało potwierdzone interwencją papieża.

Tomasz z Akwinu pozostawił nam dziedzictwo myśli, które harmonijnie łączy wiarę i rozum, oferując głębokie zrozumienie fundamentalnych prawd egzystencjalnych i duchowych. Jego uniwersalne podejście do kwestii wiary i rozumu nadal stanowi inspirację i punkt odniesienia dla współczesnych debat filozoficznych i teologicznych.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://pl.wikipedia.org/wiki/Tomasz_z_Akwinu